Ile razy czytać z dzieckiem tę samą czytankę? Co mówią badania

Wracać do tej samej czytanki, aż dziecko przeczyta ją gładko od początku do końca, czy raczej brać codziennie nowy tekst? To jedno z częstszych pytań rodziców i nie ma na nie odpowiedzi w stylu „tylko tak”.

Krótka odpowiedź

Powtarzanie i nowe teksty nie są metodami konkurencyjnymi — ćwiczą co innego. Powtórka buduje płynność na znanym materiale, nowy tekst uczy radzić sobie z wyrazami, których dziecko jeszcze nie widziało. Badania nad czytaniem konsekwentnie pokazują, że warto robić jedno i drugie w tym samym tygodniu.

• Ta sama czytanka: zwykle 2–4 przeczytania, zanim przestanie wnosić coś nowego.
• Nowa czytanka: co dwa, trzy dni, żeby dziecko ćwiczyło odczytywanie nieznanych wyrazów.
• Codziennie 10–20 minut czytania na głos przy dorosłym, który słucha i podpowiada.

Dalsza część wyjaśnia, skąd te liczby, jak poznać, że pora na nowy tekst, i co robić, gdy dziecko utknie na wyrazie.

Dlaczego powtarzanie tej samej czytanki działa

Przy pierwszym czytaniu prawie cała uwaga dziecka idzie na rozszyfrowanie wyrazów. Na to, co te wyrazy razem znaczą, zwyczajnie nie starcza już miejsca w głowie. Drugie i trzecie przejście przez ten sam tekst kosztuje mniej wysiłku, więc uwaga może przenieść się na sens zdania, na intonację, na to, co właściwie wydarzyło się w historii.

Amerykański raport National Reading Panel, czyli największe podsumowanie badań nad nauką czytania, stwierdza wprost: powtarzane czytanie na głos z udziałem nauczyciela, rodzica lub kolegi poprawia rozpoznawanie wyrazów, płynność i rozumienie tekstu — u dzieci czytających dobrze i u tych, którym czytanie sprawia trudność.

Późniejsza meta-analiza Williama J. Therriena podała konkretne liczby: średnia wielkość efektu wyniosła 0,75 dla płynności i 0,73 dla rozumienia tekstu. W badaniach edukacyjnych to dużo.

Z tej samej analizy płynie jeszcze jeden wniosek, ważniejszy dla rodzica niż same wskaźniki: powtarzane czytanie było średnio około trzy razy skuteczniejsze, gdy dziecko czytało na głos dorosłemu lub przygotowanemu starszemu koledze, niż gdy ćwiczyło samo. Sama obecność słuchacza, który reaguje na pomyłki, robi tu większą różnicę niż liczba powtórzeń.

Dlaczego same powtórki nie wystarczą

Po kilku przeczytaniach dziecko zaczyna tekst pamiętać, zamiast go odczytywać. Brzmi to świetnie — płynnie, bez zająknięć — ale niekoniecznie oznacza, że równie dobrze poradzi sobie z nową historią. Umiejętność, która ma zostać, to odczytywanie wyrazów widzianych pierwszy raz.

Przegląd badań nad płynnością autorstwa Melanie Kuhn i Stevena Stahla pokazał, że strategie powtórkowe i te oparte na wciąż nowych tekstach dają porównywalne efekty. Znaczenie miało co innego: czy dziecko czyta z kimś, kto słucha i pomaga, czy samo.

Sprawdzono to później bezpośrednio. W badaniu Kuhn i współpracowników jedna grupa drugoklasistów pracowała przez cały tydzień nad jednym tekstem, druga czytała w tym czasie trzy różne. Po roku obie grupy czytały sprawniej i lepiej rozumiały tekst niż grupa kontrolna, przy czym w grupie czytającej wiele różnych tekstów poprawa pojawiła się wcześniej.

Wniosek dla domu jest prosty: powtórka ma sens, dopóki czemuś służy, ale nie może wypełnić całego tygodnia.

Ile razy czytać jedną czytankę?

Praktyczne zalecenia są zaskakująco zgodne. Therrien i Kubina w poradniku dla nauczycieli opisują powtarzane czytanie jako do czterech przeczytań tego samego tekstu w ciągu jednej sesji, przy tekście krótkim — takim na jedną, dwie minuty czytania.

Czy więcej znaczy lepiej? Badanie porównujące trzy i sześć przeczytań tego samego tekstu wykazało, że obie grupy mocno poprawiły się na ćwiczonym fragmencie, a bezpośrednio po ćwiczeniu tak samo radziły sobie z nowym, podobnym tekstem. Niewielka przewaga sześciu przeczytań ujawniła się dopiero w pomiarze po tygodniu. Powyżej trzech, czterech razy coś się więc jeszcze dzieje, ale coraz mniej — i coraz większym kosztem cierpliwości dziecka.

Zamiast liczyć powtórzenia, prościej kierować się postępem: powtarzać tak długo, jak każde kolejne czytanie brzmi lepiej. Kiedy trzecie przejście brzmi tak samo jak drugie, to sygnał, żeby wziąć nową czytankę.

Plan na trzy dni

1. Dzień 1: pierwsze czytanie, bez pośpiechu i bez poprawiania tempa. Na koniec dwa, trzy pytania o treść.
2. Dzień 2: drugie czytanie tej samej czytanki, a przed nim krótkie przypomnienie wyrazów, które sprawiły kłopot poprzednio.
3. Dzień 3: trzecie czytanie znanego tekstu (około pięciu minut), a potem pierwsze czytanie nowej czytanki.

Jeśli trzecie czytanie nadal wyraźnie się poprawia, można dołożyć czwarte następnego dnia. Jeśli dziecko recytuje tekst, nie patrząc na litery — czas na nowy.

Co robić, gdy dziecko utknie na wyrazie

Ta część bywa trudniejsza dla dorosłego niż dla dziecka. W opisach powtarzanego czytania sposób reagowania na pomyłki jest opisany zaskakująco dokładnie:

• Zostawić około trzech sekund ciszy. To czas na złożenie sylab w całość — właśnie wtedy dziecko uczy się czytać.
• Po tym czasie podać wyraz i poprosić, żeby dziecko je powtórzyło. Ciągnięcie w nieskończoność męczy i zniechęca.
• Drobnych pomyłek nie prostować w połowie zdania. Lepiej wrócić do nich po skończeniu czytania, przed kolejnym przejściem przez tekst.
• Na koniec powiedzieć konkretnie, co się poprawiło: „ten akapit poszedł bez zatrzymania”, „tym razem tylko dwa potknięcia zamiast pięciu”. Konkret działa lepiej niż ogólne „ładnie”.

Płynność to nie to samo co tempo

Tempo jest najłatwiejsze do zauważenia, więc łatwo zacząć oceniać po nim całą naukę. Tymczasem płynne czytanie to również czytanie zdaniami zamiast pojedynczymi wyrazami, zatrzymywanie się na kropce i taki wysiłek, po którym zostaje jeszcze siła na zrozumienie historii.

Dlatego po czytaniu warto zadać kilka krótkich pytań:

• Kto występował w tej historii?
• Co się wydarzyło na końcu?
• Co było najśmieszniejsze albo najdziwniejsze?
• Jak myślisz, co mogłoby się stać dalej?

Ostatnie pytanie jest najcenniejsze, bo nie ma jednej dobrej odpowiedzi. Pokazuje przy okazji, po co się w ogóle czyta: żeby poznać historię, a nie po to, żeby poprawnie wymówić wszystkie wyrazy.

Ile czasu dziennie

W opisach szkolnych zajęć z powtarzanym czytaniem pojawiają się sesje po 10–20 minut, od trzech do pięciu razy w tygodniu. W domu spokojnie wystarczy dolna granica.

Kilkanaście minut można podzielić tak: około pięciu minut na znaną czytankę i pozostałe pięć do dziesięciu na nową. Pierwsza część buduje pewność siebie, druga uczy nowego. Regularność znaczy przy tym więcej niż długość pojedynczej sesji — kilkanaście minut dziennie daje lepszy efekt niż godzina raz w tygodniu.

Jedno zastrzeżenie

Warto wiedzieć, że opisane badania prowadzono głównie z dziećmi czytającymi po angielsku. Polski zapis jest znacznie bardziej regularny, więc etap żmudnego rozszyfrowywania wyrazów trwa u nas krócej. Sam mechanizm nie zależy od języka: przy drugim czytaniu odczytywanie wyrazów kosztuje mniej wysiłku, więc uwaga może przenieść się na rozumienie historii. Podane liczby lepiej jednak traktować jako punkt wyjścia niż jako regułę. Dziecko, które po dwóch przeczytaniach czyta pewnie, nie potrzebuje trzeciego.

Powtarzane czytanie zakłada też, że dziecko potrafi już składać sylaby w wyrazy. Jeśli dopiero poznaje litery, wcześniejszy jest inny etap: wspólne czytanie na głos, w którym dorosły czyta, a dziecko śledzi tekst i dołącza tam, gdzie umie.

Jak to poukładać w Czytamy Sylabami

Powtarzanie tej samej czytanki wymaga jednego: żeby wrócenie do niej nie kosztowało wysiłku. Utworzona czytanka zostaje w biblioteczce, a na stronie głównej czeka przycisk prowadzący prosto do ostatnio czytanego tekstu.

Kolory sylab zostają te same przy każdym czytaniu, więc drugie i trzecie przejście przez tekst wygląda dokładnie tak samo jak pierwsze — dziecko rozpoznaje znajomy obraz strony, zamiast oswajać się z nim od nowa. Jak to wygląda w całości, pokazuje przykładowa czytanka.

Gdy ten sam tekst przestaje być wyzwaniem, zwykle nie trzeba wymyślać wszystkiego od nowa: ten sam opis wystarczy wykorzystać ponownie na wyższym poziomie trudności. Bohater zostaje, zdania robią się dłuższe. Więcej o tym, jak opisać pomysł, jest w osobnym tekście: jak opisać pomysł na czytankę.

Najczęstsze pytania

Źródła

1. National Reading Panel (2000). Teaching Children to Read — findings, rozdział o płynności czytania. NICHD. nichd.nih.gov
2. Therrien, W. J. (2004). Fluency and Comprehension Gains as a Result of Repeated Reading: A Meta-Analysis. Remedial and Special Education, 25(4), 252–261. doi.org
3. Kuhn, M. R. i Stahl, S. A. (2000). Fluency: A Review of Developmental and Remedial Practices. CIERA / ERIC ED438530. eric.ed.gov
4. Kuhn, M. R. i in. (2006). Teaching Children to Become Fluent and Automatic Readers. Journal of Literacy Research, 38(4), 357–387. pmc.ncbi.nlm.nih.gov
5. Therrien, W. J. i Kubina, R. M. (2006). Developing Reading Fluency With Repeated Reading. Intervention in School and Clinic, 41(3), 156–160. doi.org
6. Ardoin, S. P. i in. (2009). Three Versus Six Rereadings of Practice Passages. Journal of Applied Behavior Analysis, 42(2), 375–380. pmc.ncbi.nlm.nih.gov